Hiểu đúng để đồng hành cùng con một cách nhẹ nhàng và hiệu quả.
Trong quá trình chăm sóc và giáo dục trẻ tự kỷ, nhiều phụ huynh và giáo viên mầm non không khỏi lo lắng khi thấy trẻ thường xuyên đưa tay sờ vào bộ phận riêng tư, đôi khi ngay cả ở lớp học hay nơi công cộng.
Không ít người bối rối, xấu hổ, thậm chí sợ rằng trẻ đang có vấn đề nghiêm trọng. Tuy nhiên, nếu hiểu đúng bản chất, chúng ta sẽ thấy đây là một hành vi khá phổ biến ở trẻ tự kỷ và hoàn toàn có thể can thiệp được.
1. Đây có phải là hành vi “xấu” hay liên quan đến tình dục không?
👉 Câu trả lời là: KHÔNG.
Hành vi sờ bộ phận riêng tư ở trẻ tự kỷ:
- Không phải do trẻ hư
- Không phải do trẻ “biết chuyện người lớn”
- Không phải hành vi tình dục theo nghĩa người lớn
👉 Đây chủ yếu là một hành vi liên quan đến cảm giác và phát triển thần kinh, xuất phát từ đặc điểm riêng của trẻ tự kỷ.
2. Những nguyên nhân phổ biến khiến trẻ tự kỷ có hành vi này
🔹 2.1. Nhu cầu cảm giác đặc biệt (nguyên nhân phổ biến nhất)
Trẻ tự kỷ thường có:
- Rối loạn xử lý cảm giác
- Hoặc thiếu cảm giác, nên trẻ cần tự kích thích để cảm thấy dễ chịu
Bộ phận riêng tư là nơi:
- Có nhiều dây thần kinh
- Mang lại cảm giác rõ ràng khi chạm vào
👉 Với trẻ, đây đơn giản là một cách để tự điều chỉnh cảm giác, tương tự như:
- Cắn móng tay
- Xoay tóc
- Lắc người, vỗ tay
🔹 2.2. Trẻ chưa hiểu khái niệm “riêng tư – công khai”
Trẻ tự kỷ:
- Khó tiếp thu các quy tắc xã hội mang tính trừu tượng
- Không tự nhiên hiểu rằng:
“Có những hành vi chỉ nên làm ở nơi kín đáo”
Vì vậy, khi trẻ thấy dễ chịu, trẻ làm ngay mà không ý thức được không gian xung quanh.
🔹 2.3. Hành vi lặp lại mang tính khuôn mẫu
Nhiều trẻ tự kỷ có xu hướng:
- Lặp lại một hành vi quen thuộc
- Làm khi buồn chán, lo lắng, mệt mỏi hoặc quá tải cảm xúc
👉 Khi không có hoạt động thay thế phù hợp, hành vi này dễ xuất hiện hơn.
🔹 2.4. Một số nguyên nhân khác cần loại trừ
Trong một số trường hợp, người lớn cần chú ý:
- Trẻ bị ngứa, hăm, viêm vùng kín
- Quần áo quá chật, không thoải mái
- Trẻ đang căng thẳng do thay đổi môi trường sống, lớp học, người chăm sóc
👉 Nếu hành vi xuất hiện đột ngột và kéo dài, phụ huynh nên cho trẻ kiểm tra y tế để loại trừ nguyên nhân sinh lý.
3. Người lớn thường sai ở đâu khi xử lý hành vi này?
Nhiều phụ huynh vì lo lắng nên:
- Quát mắng
- La hét giữa chỗ đông người
- Đánh tay trẻ
- Làm trẻ xấu hổ
⚠️ Những cách này không giúp hành vi biến mất, mà còn:
- Khiến trẻ lo âu hơn
- Làm trẻ che giấu hành vi
- Tăng nguy cơ hành vi diễn ra ở nơi kín đáo nhưng không an toàn
4. Hướng can thiệp đúng và hiệu quả cho phụ huynh & giáo viên
✅ 4.1. Dạy khái niệm “riêng tư” thật cụ thể
Không nói chung chung như “không được làm thế”.
👉 Nên dùng câu ngắn, rõ ràng:
- “Việc này chỉ làm trong nhà vệ sinh hoặc phòng riêng.”
- “Ở lớp, tay để trên bàn / chơi đồ chơi.”
📌 Có thể kết hợp:
- Tranh minh hoạ nơi công cộng – nơi riêng tư
- Nhắc đi nhắc lại cùng một cách nói
✅ 4.2. Chuyển hướng hành vi thay vì cấm đoán
Khi thấy trẻ bắt đầu có hành vi:
- Đưa cho trẻ đồ chơi cảm giác (bóng bóp, fidget)
- Giao việc ngay: xếp hình, cầm bút, lau bàn, chơi lắp ghép
👉 Không nhắc đến vùng kín, chỉ nhẹ nhàng chuyển hướng sự chú ý.
✅ 4.3. Tăng hoạt động vận động và cảm giác trong ngày
Trẻ được “xả” đủ sẽ:
- Giảm nhu cầu tự kích thích
- Bình tĩnh và tập trung hơn
Gợi ý:
- Chạy, nhảy, leo cầu thang
- Trò chơi đẩy – kéo – ôm gối nặng
- Massage nhẹ, vận động sâu
✅ 4.4. Quan sát để hiểu “vì sao trẻ làm”
Người lớn cần để ý:
- Hành vi xảy ra khi nào? (buồn chán, mệt, ngồi yên lâu…)
- Ở đâu? (lớp học, trước giờ ngủ, khi đông người…)
👉 Từ đó điều chỉnh môi trường và lịch sinh hoạt, thay vì chỉ tập trung “sửa trẻ”.
5. Thông điệp dành cho phụ huynh
Hành vi sờ bộ phận riêng tư ở trẻ tự kỷ là phổ biến, có nguyên nhân rõ ràng và có thể can thiệp được.
Điều quan trọng nhất là hiểu đúng – kiên nhẫn – dạy trẻ bằng sự tôn trọng.
Khi người lớn bình tĩnh và đồng hành đúng cách, trẻ sẽ dần học được:
- Khái niệm riêng tư
- Cách điều chỉnh hành vi
- Cảm giác an toàn với chính cơ thể mình
🌸 Giáo dục trẻ tự kỷ không phải là sửa cho trẻ “giống người khác”, mà là giúp trẻ sống hài hòa và an toàn trong thế giới này.
